بزرگراه شمالی کرج؛ از قرارداد EPCF تا چالش تأمین مالی بازسازی پل شهید رئیسی(B1)

بزرگراه شمالی کرج؛ از قرارداد EPCF تا چالش تأمین مالی بازسازی پل شهید رئیسی(B1)

دبیر اول و رئیس کمیسیون تلفیق شورای اسلامی شهر کرج با تشریح روند اجرای پروژه بزرگراه شمالی کرج، از آغاز عملیات اجرایی پروژه در سال ۱۳۹۵ و تغییر ساختار قراردادی آن از طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی (EPCF) به طرح، تأمین و ساخت (EPC) و سپس تبدیل پروژه به ساختار سرمایه‌گذاری و ساخت، بهره‌برداری و انتقال (BOT) سخن گفت و تأکید کرد: مهم‌ترین چالش امروز درباره پل شهید رئیسی علاوه بر تعیین تکلیف فنی، مشخص شدن مسئول تأمین منابع مالی بازسازی این پل است.

قرارداد اولیه بزرگراه شمالی چگونه بسته شد؟
مجتبی حاجی قاسمی، دبیر اول و رئیس کمیسیون تلفیق شورای اسلامی شهر کرج، اظهار کرد: پروژه بزرگراه شمالی کرج یا کنارگذر شمالی کرج در اواخر دوره چهارم شورای اسلامی شهر وارد مرحله اجرا شد و عملیات اجرایی آن در تیرماه سال ۱۳۹۵ آغاز شد. این پروژه در نهایت قرار بود آزادراه شهید همت در شرق کرج را به آزادراه کرج ـ قزوین در غرب شهر متصل کند.
وی افزود: قرارداد اولیه پروژه از نوع طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی(EPCF) بود؛ یعنی طراحی، تأمین، ساخت و تأمین مالی پروژه در ساختار قرارداد به صورت مجتمع پیش‌بینی شده بود.
حاجی قاسمی ادامه داد: در این ساختار، قرار بود تأمین مالی پروژه نیز در کنار عملیات اجرایی انجام شود و بخشی از منابع مورد نیاز از طریق ظرفیت‌های مالی و واگذاری املاک شهرداری به فایننسور تأمین شود. در بخش اجرایی نیز گروه طرح و ساخت آذران و مجموعه‌های مرتبط با آن در پروژه حضور داشتند.
وی بیان کرد: در ادامه، به دلیل مشکلاتی که در سازوکار تأمین مالی اولیه ایجاد شد شرکت فایننسور از قرارداد خارج شد، ساختار قرارداد تغییر کرد و پروژه از طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی (EPCF) به طرح، تأمین و ساخت (EPC) تبدیل شد و مانند سایر پیمانکارها، شهرداری کرج مسئولیت تامین مالی را به صورت کاملا نقدی بر عهده گرفت.
دبیر اول شورای شهر کرج تصریح کرد: در مدل EPC، شهرداری کرج کارفرما بود و پروژه در قالب یک قرارداد پیمانکاری برای طراحی، تأمین و ساخت دنبال شد. بنابراین باید بین این مرحله و مرحله بعدی پروژه تفکیک قائل شد؛ زیرا در این مقطع هنوز ساختار سرمایه‌گذاری مشترک با دولت به روش BOT مطرح نبود.

از قرارداد پیمانکاری به مدل سرمایه‌گذاری
حاجی قاسمی با اشاره به تحولات دوره پنجم شورای شهر گفت: در دوره پنجم نسبت به کل پروژه یک‌سری ابهامات و سؤالات وجود داشت و پروژه در مقاطعی با کندی شدید و توقف مواجه شد.
وی  با اشاره به تحولات بعدی پروژه گفت: با افزایش حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز و غلبه این تفکر در شورای پنجم که ادامه پروژه از توان مالی شهرداری کرج خارج است، موضوع ورود دولت و مشارکت آن در ادامه پروژه مطرح شد.
وی افزود: در این مرحله، ساختار پروژه از یک قرارداد صرفاً پیمانکاری به ساختار سرمایه‌گذاری تغییر کرد و شهرداری کرج در جایگاه سرمایه‌گذار و دولت جمهوری اسلامی ایران در جایگاه سرمایه‌پذیر قرار گرفت.
رئیس کمیسیون تلفیق شورای شهر کرج ادامه داد: این ساختار بر مبنای قانون احداث پروژه‌های عمرانی بخش راه و ترابری از طریق مشارکت بانک‌ها و سایر منابع مالی و پولی کشور مصوب ۱۳۶۶و اصلاحات و الحاقات بعدی آن شکل گرفت. این قانون امکان تأمین منابع مالی و اجرای پروژه‌های راه و ترابری از طریق شرکت‌هایی که با مشارکت منابع مالی مختلف تشکیل می‌شوند را پیش‌بینی کرده و در مقابل سرمایه‌گذاری، منافع بهره‌برداری پروژه را برای مدت معین و با حفظ مالکیت دولت در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهد.
وی اظهار کرد: در مورد بزرگراه شمالی کرج نیز بر همین اساس، شرکت پروژه شکل گرفت و ساختار پروژه در قالب ساخت، بهره‌برداری و انتقال(BOT) دنبال شد.
حاجی قاسمی افزود: در مدل BOT، پروژه احداث می‌شود، در یک دوره مشخص مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و سرمایه‌گذار از محل درآمدهای پیش‌بینی‌شده، از جمله عوارض، امکان بازگشت و استهلاک سرمایه و بازده مورد توافق را پیدا می‌کند و در پایان دوره، پروژه مطابق قرارداد منتقل خواهد شد.
وی تأکید کرد: لذا مبلغی برای تکمیل پروژه در سال 1399 در نظر گرفته شد که تعهد تامین نیمی از آن را دولت و نیمی را شهرداری کرج بر عهده گرفت و مقرر گردید پس از پایان کار، سرمایه گذاری قبلی و آتی شهرداری کرج از محل دریافت عوارض برای مدت زمانی در حدود 30 سال مستهلک شود. قانون نیز اساساً ساختار مشارکت را بر مبنای سرمایه‌گذاری و واگذاری منافع بهره‌برداری برای مدت معین، با حفظ مالکیت دولت، تعریف کرده است.

تشکیل شرکت پروژه
دبیر اول شورای اسلامی شهر کرج گفت: در ادامه این فرآیند، شرکت احداث، نگهداری، بهره برداری و انتقال کنارگذر شمالی کرج به عنوان شرکت پروژه در سال 1399 تأسیس شد که سهام آن صد در صد متعلق به شهرداری کرج است.
وی افزود: این شرکت درساختار جدید، مسئولیت اجرای پروژه در چارچوب قرارداد سرمایه‌گذاری و سازوکار احداث، بهره‌برداری و انتقال را بر عهده گرفت.
حاجی قاسمی افزود: در ادامه، دولت نیز وارد موضوع شد و در سال ۱۳۹۸حدود ۴۰۰ میلیارد تومان اسناد خزانه به پروژه اختصاص یافت که پس از تنزیل آن پیش از سررسید، حدود ۲۷۰ میلیارد تومان آن عملاً در اختیار پروژه قرار گرفت.

الحاقیه دولت و تعهد ۳۵۰۰ میلیارد تومانی
رئیس کمیسیون تلفیق شورای شهر کرج گفت: متاسفانه قرارداد مشارکت دولت در موعد مقرر منجر به افتتاح و تکمیل بزرگراه نشد و پروژه در وضعیت مشخصی تحویل دوره ششم شد. در دوره شورای ششم و با پیگیری‌های انجام‌شده، به‌ویژه در دولت شهید آیت‌الله رئیسی، مذاکرات متعددی برای تعیین تکلیف پروژه انجام شد و در نهایت الحاقیه‌ قراردادی برای ادامه پروژه شکل گرفت.
وی افزود: در این مرحله اعلام شد برای ادامه پروژه حدود ۷ هزار میلیارد تومان منابع مورد نیاز است که مقرر شد ۳ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان سهم شهرداری کرج و ۳ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان با لحاظ آورده قبلی سهم دولت باشد.
حاجی قاسمی تأکید کرد: باید توجه داشت که این مشارکت ۵۰-۵۰ مربوط به ادامه پروژه در آن مقطع بود و به این معنا نبود که دولت از ابتدای پروژه در کل هزینه‌ها سهم ۵۰ درصدی داشته است.
وی ادامه داد: بنابراین باید هزینه‌ها و پرداخت‌های انجام‌شده از ابتدای پروژه را از تعهدات مربوط به ادامه پروژه تفکیک کرد.

تعهدات دولت و منابعی که باید تعیین تکلیف شود
حاجی قاسمی اظهار کرد: دولت بخشی از تعهد خود را که در حدود 2000 میلیارد تومان است با تاخبر فراوان و در مقاطع مختلف پرداخت کرده است، اما از نگاه مدیریت شهری باید میزان دقیق تعهد، پرداخت‌های انجام‌شده و تعهدات باقی‌مانده بر اساس اسناد مالی و قراردادی به صورت شفاف مشخص شود.
وی افزود: علاوه بر منابع نقدی، موضوع واگذاری یک قطعه زمین با ارزش قابل توجه نیز در تعهدات دولت مطرح بوده است که ارزش آن در اظهارات قبلی حدود هزار تا هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان اعلام شده و درباره تحقق این تعهد و نحوه تبدیل آن به منابع پروژه نیز باید شفاف‌سازی شود.
دبیر اول شورای شهر کرج گفت: بنابراین درباره سهم دولت و شهرداری در این پروژه باید بر اساس اسناد، پرداخت‌های واقعی، ارزش املاک واگذارشده و تعهدات قراردادی صحبت کرد و نه صرفاً بر مبنای اعداد کلی.
در نهایت دولت هنوز هم به طور کامل به تعهدات خود عمل نکرده است و در کنار آن باید توجه داشت که زمان مقرر برای انجام تعهدات توسط دولت سپری شده است و با وضعیت تورم در کشور نمی توان پذیرفت که شهرداری کرج سهم 3500 میلیارد تومانی خود را در سال امضای الحاقیه و سال بعدی آن محقق کند و دولت پس از 4 سال هنوز به وعده های خود به صورت کامل عمل نکند.

پروژه به مراحل پایانی رسید، اما پل B1 آسیب دید
حاجی قاسمی با اشاره به روند اجرای پروژه گفت: با وجود تمام مشکلات مالی، قراردادی و اجرایی، پروژه در سال‌های اخیر با سرعت بیشتری پیش رفت و بخش‌های مختلف آن به بهره‌برداری رسید.
وی افزود: در شهریور ۱۴۰۵ نیز با بهره‌برداری از قطعه پایانی، به جز پلB1 بخش عمده مسیر کنارگذر شمالی به بهره‌برداری رسید و عملاً این پل به گلوگاه اصلی برای تکمیل اتصال کامل مسیر تبدیل شده است.
رئیس کمیسیون تلفیق شورای شهر کرج ادامه داد: پل B1 یا پل شهید آیت‌الله رئیسی یکی از مهم‌ترین سازه‌های پروژه است که در جریان حملات نظامی آسیب جدی دید و همین موضوع تکمیل و بهره‌برداری کامل از مسیر را با مشکل مواجه کرد.

چالش اصلی بازسازی پل B1
وی درباره وضعیت کنونی پل B1 گفت: از نظر فنی، بررسی‌های تخصصی درباره وضعیت پل انجام شده و بر اساس اعلام شرکت احداث، پل قابلیت بازسازی دارد. در حال حاضر عملیات پایدارسازی و حفظ شرایط موجود انجام شده، اما عملیات اصلی بازسازی هنوز آغاز نشده است.
حاجی قاسمی ادامه داد: برآوردهای فعلی هزینه بازسازی پل B1 را حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ میلیارد تومان اعلام می‌کنند که به نظرم عدد دقیق تر که کمتر متاثر از تورم و کاهش ارزش پول ملی باشد مبلغی در حدود 10 الی 15 میلیون دلار است.
وی اظهار کرد: از نظر فنی، اینکه چه اقدامی برای پل انجام شود باید بر اساس نظر کارشناسان و مطالعات تخصصی تعیین شود. اگر نتیجه مطالعات این باشد که بخشی از سازه باید تخریب و مجدداً احداث شود، این موضوع باید بر اساس نظر متخصصان انجام شود.
دبیر اول شورای شهر کرج با اشاره به مفهوم منحنی یادگیری در مدیریت پروژه گفت: مجموعه‌ای که یک پروژه را قبلاً اجرا کرده است، در صورت اجرای مجدد بخش‌های آسیب‌دیده، طبیعتاً تجربه و دانش بیشتری در اختیار دارد و این تجربه می‌تواند موجب کاهش زمان و هزینه اجرای مجدد شود.

مسئله اصلی؛ منابع بازسازی را چه کسی تأمین می‌کند؟
حاجی قاسمی تأکید کرد: موضوع فنی یک مسئله است و موضوع تأمین مالی مسئله‌ای دیگر. سؤال

مورد نیاز برای بازسازی پل B1 قرار است توسط چه دستگاهی تأمین شود؟
وی افزود: من به عنوان عضو شورای شهر هنوز اطلاع دقیقی ندارم که تصمیم نهایی درباره تأمین هزینه بازسازی این پل چیست و کدام دستگاه قرار است این هزینه چند هزار میلیارد تومانی را پرداخت کند.

حاجی قاسمی گفت: این پروژه در چارچوب یک ساختار سرمایه‌گذاری مشخص و با مشارکت دولت و شهرداری اجرا شده و اکنون نیز باید مسئولیت مالی بازسازی خسارت وارده به آن به صورت شفاف مشخص شود.

چرا تأمین هزینه بازسازی باید تعیین تکلیف شود؟
رئیس کمیسیون تلفیق شورای شهر کرج اظهار کرد: این پروژه صرفاً یک پروژه معمول شهری نیست و در کاهش ترافیک محورهای ملی و استانی نقش دارد. بنابراین سؤال ما این است که آیا قرار است هزینه بازسازی خسارت ناشی از جنگ نیز صرفاً از منابع شهرداری کرج پرداخت شود؟
وی افزود: به‌ویژه اینکه دولت در همین پروژه تعهدات مالی داشته است، منطقی است پیش از تحمیل هزینه جدید به شهرداری، وضعیت تعهدات قبلی و همچنین مسئولیت تأمین مالی بازسازی پل B1 به صورت شفاف مشخص شود.
حاجی قاسمی ادامه داد: دولت باید درباره تعهدات قبلی خود در پروژه پاسخگو باشد و مشخص شود از تعهد ۳۵۰۰ میلیارد تومانی دولت چه میزان پرداخت شده و چه میزان باقی مانده یا با چه سازوکاری تسویه شده است.

سهم دولت و شهرداری باید بر اساس اسناد محاسبه شود
وی با انتقاد از برخی اظهارنظرها درباره نقش دولت در پروژه گفت: گاهی در مصاحبه‌ها و صحبت‌های عمومی به گونه‌ای صحبت می‌شود که گویی وزارت راه و شهرسازی پروژه را از ابتدا ساخته است، در حالی که روند مالی و اجرایی پروژه چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.
حاجی قاسمی افزود: دولت در مقاطع مختلف منابعی را به پروژه اختصاص داده است، اما بخش عمده سرمایه‌گذاری پروژه در مراحل اولیه و تا پیش از ورود دولت، از منابع شهرداری کرج انجام شده است.
وی تأکید کرد: ارزش روز سرمایه‌گذاری شهرداری کرج در این پروژه نیز بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان است. بنابراین سهم واقعی هر یک از طرفین باید بر اساس اسناد مالی، پرداخت‌های واقعی، ارزش تملکات و تعهدات قراردادی محاسبه شود.

ردیف اعتباری شرکت بزرگراه در بودجه ۱۴۰۵
دبیر اول شورای اسلامی شهر کرج درباره پیش‌بینی اعتبار برای پروژه نیز اظهار کرد: شرکت احداث کنارگذر شمالی کرج در بودجه شهرداری کرج ردیف اعتباری دارد و طی سال‌های گذشته نیز برای این پروژه ردیف‌های اعتباری پیش‌بینی شده است.
وی ادامه داد: سازوکاری نیز وجود دارد که در پروژه‌هایی که قرارداد مشخص و پیشرفت اجرایی دارند، در صورت نیاز و طی فرآیند قانونی، امکان افزایش اعتبار از طریق متمم بودجه وجود داشته باشد.
حاجی قاسمی تأکید کرد: با این حال، وجود ردیف اعتباری به این معنا نیست که هر هزینه جدیدی باید به صورت خودکار از منابع شهرداری پرداخت شود. ابتدا باید مسئولیت تأمین هزینه بازسازی پل B1 مشخص شود و سپس درباره نحوه تأمین اعتبار تصمیم‌گیری شود.
وی افزود: شهرداری کرج باید در این زمینه مطالبه‌گر باشد و از دولت بخواهد هم تعهدات قبلی خود را تعیین تکلیف کند و هم درباره تأمین منابع بازسازی پل B1 موضع روشن و رسمی اعلام کند.

مطالبه شورا از شهرداری کرج
حاجی قاسمی گفت: به نظر من شهرداری کرج باید به صورت جدی از دولت مطالبه کند که وقتی پروژه بر اساس یک ساختار مشارکتی و با تعهدات مشخص دولت اجرا شده و اکنون نیز خسارت ناشی از جنگ به آن وارد شده است، مسئولیت تأمین هزینه بازسازی چگونه میان طرفین تقسیم خواهد شد.
وی افزود: من به عنوان عضو شورای شهر نیز درباره اینکه در حال حاضر چه تصمیم نهایی برای تأمین هزینه بازسازی پل B1 گرفته شده، اطلاع دقیقی ندارم و حتماً در اولین فرصت در شورا نسبت به این موضوع تذکر خواهم داد.