اخبار میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی البرز:
دستکندهای اشتهارد؛ روایت تمدنی که در سکوت صخرهها زنده مانده است
در میان جاذبههای طبیعی و تاریخی البرز، اثری پنهان در دل صخرههای اشتهارد قرار دارد که میتواند بخشی تازه از تاریخ معماری ایران را روایت کند؛ مجموعهای از دستکندهای صخرهای که انسان گذشته با شناخت دقیق از طبیعت، فضاهای زندگی را در دل زمین ایجاد کرده است. این میراث خاموش که سالها دور از نگاهها باقی مانده، اکنون با مطالعات باستانشناسی، روند ثبت ملی و برنامههای احیا، در آستانه تبدیل شدن به یکی از ظرفیتهای مهم گردشگری فرهنگی البرز قرار گرفته است.
به گزارش پایگاه خبری چکاوک البرز نیوز؛ در جنوب البرز، جایی که رنگ خاک با آبی آسمان و سکوت کویر در هم میآمیزد، نشانههایی از زندگی انسانهایی پنهان مانده که قرنها پیش برای ساختن مأمن خود به جای بالا بردن دیوار، دل صخرهها را تراشیدهاند. اینجا اشتهارد است؛ سرزمینی که در نگاه اول شاید با کویر، باد و پهنههای خشک شناخته شود، اما در لایههای عمیقتر خود روایتی از تاریخ، معماری و سازگاری انسان با طبیعت را پنهان کرده است.
دستکندهای صخرهای اشتهارد، یکی از همین روایتهای خاموش است؛ مجموعهای از معماری که نه با آجر و ملات، بلکه با ابزار و اراده انسان در دل زمین شکل گرفته است. اثری که سالها دور از نگاهها باقی مانده و حالا با پیگیریهای میراث فرهنگی البرز، در مسیر ثبت ملی قرار گرفته تا شاید از یک محوطه ناشناخته تاریخی به یکی از مقصدهای مهم گردشگری فرهنگی کشور تبدیل شود.
فرزان احمدنژاد، رئیس گروه حفظ و احیای بناها و محوطههای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی البرز، درباره روند شناسایی این محوطه تاریخی اظهار کرد: دستکندهای صخرهای اشتهارد در سال ۱۳۹۲ مورد شناسایی قرار گرفت و پس از آن مطالعات میدانی برای شناخت ابعاد تاریخی، معماری و باستانشناختی این اثر آغاز شد.
وی افزود: این محوطه در محدوده میان روستاهای «صحتآباد» و «قشلاق دایلر» قرار گرفته و ویژگیهای زمینشناختی منطقه نقش مهمی در شکلگیری این معماری داشته است؛ چراکه ساختار خاص تپهها و جنس خاک و سنگ منطقه شرایطی ایجاد کرده که انسان بتواند فضاهایی را در دل صخرهها ایجاد کند.
این مسئول توضیح داد: معماری دستکند یکی از شیوههای کمتر شناختهشده اما ارزشمند در تاریخ معماری ایران است؛ روشی که در آن انسان به جای ساختن بنا روی زمین، بخشی از طبیعت را به فضای زیستی تبدیل میکند. این نوع معماری نشاندهنده رابطهای متفاوت میان انسان و محیط است؛ رابطهای که در آن طبیعت نه مانع، بلکه بستری برای خلق معماری بوده است.
احمدنژاد با اشاره به تعداد بناهای شناساییشده در این مجموعه گفت: تاکنون حدود ۱۳ تا ۱۴ بنای صخرهای مستقل در این محدوده شناسایی شده که با فاصلههایی مشخص از یکدیگر قرار گرفتهاند. برخی از این فضاها تکاتاقی، برخی دو اتاقی و تعدادی نیز دارای سه اتاق هستند.
وی تصریح کرد: بررسی ساختار این بناها نشان میدهد که سازندگان آنها به شرایط محیطی توجه داشتهاند؛ به گونهای که ورودی بیشتر فضاها به سمت جنوب و شرق قرار گرفته و هیچ ورودی به سمت شمال و غرب دیده نمیشود. این موضوع میتواند نشاندهنده توجه به مسیر تابش نور خورشید، شرایط آبوهوایی و جهت وزش باد در منطقه باشد.
رئیس گروه حفظ و احیای بناها و محوطههای تاریخی البرز ادامه داد: در سقف برخی از این فضاها حفرههایی برای ورود نور ایجاد شده است که نشان میدهد این بناها صرفاً فضاهایی ابتدایی و موقت نبودهاند، بلکه برای استفاده انسانی طراحی شدهاند.
یکی از پرسشهای مهم درباره دستکندهای اشتهارد، کارکرد اصلی این فضاهاست. آیا این بناها محل سکونت دائمی بودهاند؟ آیا در دورههایی به عنوان پناهگاه استفاده میشدهاند؟ یا بخشی از مسیرهای ارتباطی و توقفگاههای تاریخی بودهاند؟
احمدنژاد در اینباره اظهار کرد: با توجه به شکل معماری و تنوع فضاهای موجود، احتمال میرود این مجموعه در دورههای مختلف کاربردهای متفاوتی داشته باشد.
وی افزود: برخی فضاها ممکن است محل اقامت موقت یا استراحت مسافران بوده باشند و برخی دیگر نیز میتوانستهاند در شرایط خاص، نقش پناهگاه داشته باشند؛ اما برای دستیابی به پاسخ دقیقتر، نیازمند انجام مطالعات و کاوشهای باستانشناسی گستردهتر هستیم.
به گفته این مسئول، یافتههای سطحی موجود در منطقه نیز اهمیت تاریخی این محوطه را افزایش داده است. پراکندگی سفالها در اطراف دستکندها نشان میدهد این محدوده در دورههای مختلف تاریخی مورد توجه انسان بوده است.
احمدنژاد ادامه داد: بیشتر سفالهای شناساییشده مربوط به دوره اسلامی، بهویژه دورههای ایلخانی و صفوی است، اما چند قطعه سفال مربوط به دوره اشکانی نیز در این منطقه به دست آمده است.
وی با اشاره به ضرورت ادامه مطالعات گفت: وجود این یافتهها نشان میدهد اشتهارد ظرفیتهای بیشتری برای پژوهش دارد و ممکن است در کاوشهای آینده اطلاعات تازهای درباره تاریخ این محوطه به دست آید.
در ایران نمونههای مختلفی از معماری صخرهای وجود دارد که مشهورترین آنها روستای تاریخی میمند در استان کرمان است؛ اما دستکندهای اشتهارد ویژگیهایی دارد که آن را از نمونههای مشابه متمایز میکند.
احمدنژاد در اینباره اظهار کرد: معماری میمند در بستر یک سکونتگاه صخرهای شکل گرفته، اما در اشتهارد، انسان با تراشیدن بخشهایی از صخره، فضاهایی را در داخل توده سنگ ایجاد کرده است.
وی گفت: قرار گرفتن این مجموعه در یک منطقه بیابانی و در فاصله نزدیک با دامنههای جنوبی البرز، شرایطی خاص ایجاد کرده و همین موضوع باعث شده دستکندهای اشتهارد نمونهای متفاوت در میان معماریهای صخرهای ایران باشد. این تفاوت، تنها به معماری محدود نمیشود؛ بلکه پیوند میان این اثر تاریخی با طبیعت اطراف، ظرفیت تازهای برای گردشگری ایجاد کرده است.
از ثبت ملی تا تولد یک ژئوپارک
اما کشف یک اثر تاریخی تنها آغاز راه است. آنچه اهمیت دارد، حفاظت، ثبت و فراهم کردن امکان معرفی آن به جامعه است؛ مسیری که اکنون برای دستکندهای اشتهارد دنبال میشود.
شهباز محمودی، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی البرز، درباره روند ثبت ملی این اثر اظهار کرد: پرونده ثبتی دستکندهای اشتهارد پس از تکمیل مراحل کارشناسی، برای بررسی در اختیار وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی قرار گرفت.
وی گفت: با توجه به ارزشهای تاریخی و پژوهشی این محوطه، مقرر شد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری نیز بررسی تخصصی خود را انجام دهد و کارشناسان این مجموعه از نزدیک وضعیت اثر را بررسی کنند.
محمودی افزود: پس از بازدید کارشناسان پژوهشگاه، ارزشهای تاریخی و پژوهشی دستکندهای اشتهارد مورد تأیید قرار گرفت و این مجموعه از نظر قابلیت ثبت ملی، شرایط لازم را دارد.
معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی البرز تصریح کرد: بررسیهای انجامشده نشان میدهد ظرفیت این محوطه محدود به بخشهای فعلی نیست و احتمال وجود دستکندهای بیشتری در محدودهای گستردهتر وجود دارد. در حال حاضر حدود پنج هکتار مورد بررسی قرار گرفته، اما عرصه این مجموعه حدود ۴۰ هکتار تعیین شده است.
وی ادامه داد: دستکندها از جمله آثاری هستند که اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی انسانهای گذشته، نوع معماری و چگونگی استفاده آنها از ظرفیتهای طبیعی ارائه میدهند و دستکندهای اشتهارد نیز از این نظر اهمیت ویژهای دارد.
این مسئول درباره روند احیا و بهرهبرداری گردشگری از این مجموعه اظهار کرد: پس از طی مراحل قانونی، این پروژه به بخش خصوصی واگذار شده و سرمایهگذار با رویکردی فرهنگی وارد فرآیند ساماندهی و احیای آن شده است.
وی افزود: تاکنون بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان برای کاوش، ساماندهی و احیای این مجموعه هزینه شده و بخشهایی از فضاهای تاریخی آن برای استفاده گردشگری آماده شده است.
این مسئول تصریح کرد: هدف از این اقدامات تنها ایجاد یک جاذبه گردشگری نیست، بلکه تلاش بر این است که اصالت تاریخی اثر حفظ شود و مردم بتوانند با یکی از نمونههای ارزشمند معماری دستکند ایران آشنا شوند و ثبت ملی این اثر آغاز مرحلهای تازه برای حفاظت، انجام مطالعات تکمیلی و معرفی ظرفیتهای تاریخی و طبیعی اشتهارد خواهد بود.
دستکندهای اشتهارد اکنون در نقطهای میان گذشته و آینده ایستاده است؛ گذشتهای که هنوز بخشهایی از آن در دل صخرهها پنهان مانده و آیندهای که میتواند این محوطه را به یکی از نشانههای هویتی گردشگری البرز تبدیل کند. ارزش این اثر تنها در قدمت احتمالی آن خلاصه نمیشود؛ اهمیت واقعی آن در روایتی است که از زندگی انسان در پیوند با طبیعت ارائه میدهد. انسانهایی که قرنها پیش با شناخت زمین و اقلیم، فضایی برای ادامه زندگی ایجاد کردند و اثری برجای گذاشتند که هنوز پس از گذشت سالها پابرجاست.
دستکندهای اشتهارد یادآور این حقیقت است که تاریخ همیشه در کاخها، شهرهای بزرگ و بناهای باشکوه نوشته نمیشود؛ گاهی تاریخ در اتاقکی کوچک در دل سنگ، در سفالی شکسته بر سطح خاک و در رد دست انسانی که قرنها پیش برای ساختن سرپناه تلاش کرده، باقی میماند. اکنون این میراث البرز، فرصتی تازه برای دیده شدن پیدا کرده است؛ فرصتی که اگر با حفاظت علمی، پژوهش مستمر و معرفی درست همراه شود، میتواند دستکندهای اشتهارد را از یک سکوت تاریخی طولانی بیرون بیاورد و آن را به یکی از روایتهای ماندگار میراث فرهنگی ایران تبدیل کند.
